Hititbilimci olarak Emmanuel Laroche - Emmanuel Laroche, l'hittitologue

Alice Mouton
CNRS Ivry sur Seine - Institut Catholique de Paris

Emmanuel Laroche a sans conteste été le premier grand hittitologue français. Ses nombreuses contributions scientifiques ont durablement marqué la discipline hittitologique.
Celles-ci sont principalement de deux types : des outils de travail qui sont encore utilisés par les chercheurs d’aujourd’hui et des études aux thèmes plus ciblés. Emmanuel Laroche fut un chercheur aux nombreuses facettes. Les principales étaient :

  1. le linguiste des langues anatoliennes ;
  2. le cunéiformiste et philologue du hittite ;
  3. le spécialiste des hiéroglyphes anatoliens ;
  4. l’historien des religions de l’Anatolie hittite.
PANO 2-1
IIIe Rencontre Assyriologique Internationale, Leiden 1952
III. Uluslararası Asurbilim Toplantısı, Leiden 1952
PANO 2-4
Avec son collègue et ami Hans Gustav Güterbock à Yazılıkaya en 1959
1959’da Yazılıkaya’da meslektaşı ve dostu Hans Gustav Güterbock ile birlikte

Le linguiste

Emmanuel Laroche était avant tout un linguiste. C’est d’ailleurs dans ce domaine qu’il se fit d’abord connaître en publiant dès l’après Seconde Guerre mondiale plusieurs études sur le hittite en tant que membre de la famille des langues indo-européennes.
La Revue Hittite et Asianique accueillit plusieurs de ces contributions, dont la série appelée “Études de vocabulaire” ou encore ses “Notes de linguistique anatolienne” où il analysait aussi bien des termes précis en contexte et dans leur étymologie que des éléments de la grammaire hittite. Il contribua ainsi à la fois à la compréhension de la lexicographie et à celle de la morphologie de la langue hittite.
Son amour pour les langues de l’Anatolie hittite aboutit en outre à la création de deux glossaires qui constituent, encore aujourd’hui, des ouvrages de référence pour les chercheurs. Le premier concernait le louvite et s’intitulait Dictionnaire de la langue louvite. Cet ouvrage publié par le futur IFÉA parut en 1959. Le second livre de référence s’intitulait Glossaire de la langue hourrite et parut en premier lieu sous la forme de deux fascicules séparés de la Revue Hittite et Asianique en 1976 et 1977 pour être, dans un second temps, rassemblé en un seul ouvrage publié en 1980. Ainsi, Emmanuel Laroche n’étudia pas seulement la langue hittite mais s’intéressa très vite aux autres langues de l’Anatolie hittite, à savoir le louvite, le hatti et le hourrite. Au sujet de la langue hourrite, outre le glossaire déjà mentionné, il publia dès le début des années 1950 des études sur des termes (dont celui désignant la maison) ou des éléments grammaticaux. Deux articles intitulés “Études hourrites” parurent notamment dans la Revue d’Assyriologie en 1960 et 1973. Il fut considéré comme l’un des experts de cette langue au niveau international.

Concernant le louvite, il ne se contenta pas de réaliser son dictionnaire mais compara aussi à plusieurs reprises cette langue indo-européenne d’Anatolie à sa proche parente de l’Âge du Fer, le lycien, sous la forme de trois articles parus entre 1957 et 1967 dans le Bulletin de la Société de Linguistique de Paris. Le lycien devint par la suite l’un de ses domaines de prédilection avec, notamment, sa publication des documents inscrits dans cette langue et mis au jour à Xanthos.

C’est, somme toute, l’ensemble de la famille des langues anatoliennes qui retinrent l’attention du savant. Il réalisa d’ailleurs plusieurs études sur ce qu’il appela simplement l’anatolien, ce qui lui permettait d’englober le hittite, le louvite, le palaïte, mais aussi les langues indo-européennes de l’Anatolie du Ier millénaire avant J.-C. : le lycien, le lydien, le carien et le pisidien. Certaines de ces études sur l’anatolien sont, encore de nos jours, considérées comme des contributions de premier ordre. C’est, notamment, le cas de ses travaux sur l’ergatif ou pseudo-ergatif publiés en 1962 dans le Bulletin de la Société de Linguistique de Paris, ou encore de son “Anaphore et deixis en anatolien” publié en 1979 dans un ouvrage collectif, sans parler de sa série de quatre articles intitulés Études de linguistique anatolienne qu’il publia entre 1965 et 1973 dans la Revue Hittite et Asianique.

Son intérêt pour les langues anatoliennes fut la source de travaux centrés sur les noms propres de l’Anatolie hittite : aussi bien l’onomastique que la toponymie. Dès 1951, il proposa un “Recueil d’onomastique hittite” qu’il révisa et augmenta en 1966 sous la forme d’un ouvrage intitulé Les noms des Hittites. Quant aux toponymes anatoliens, ils furent l’objet de six de ses articles parus entre 1957 et 1986.

Le cunéiformiste et philologue

Cherchant à comprendre toujours plus précisément les langues de l’Anatolie hittite, Emmanuel Laroche ressentit le besoin de classer et traduire les textes cunéiformes hittites.

De ce travail naquit le précieux Catalogue des Textes Hittites, un catalogue exhaustif des textes hittites connus alors, classés par catégories. Ce long et rigoureux travail vit le jour en 1956 sous la forme d’un premier fascicule paru dans la Revue Hittite et Asianique et se prolongea par trois autres fascicules avant d’être réédité sous la forme d’une monographie en 1971. Emmanuel Laroche continua à classer les textes hittites après cette date, ajoutant deux suppléments à son ouvrage.

Parallèlement à ce catalogue qui est toujours employé aujourd’hui par les hittitologues, Emmanuel Laroche édita plusieurs textes hittites dont un document décrivant un vœu prononcé par la grande reine Puduhepa. Il publia également ses Textes mythologiques hittites en transcription à la fin des années 1960, ouvrage précieux aux yeux des spécialistes.

Ses très nombreuses recensions des volumes de copies des tablettes hittites montrent qu’Emmanuel Laroche suivait de très près les découvertes épigraphiques de son temps. Grâce à ses compétences incontestables, il fut en outre sollicité pour la publication de fragments inédits de tablettes hittites conservés à Genève et au Louvre. Ces deux lots de fragments furent publiés en copies avec un catalogue très détaillé au début des années 1950 (pour les fragments conservés à Genève) et 1980 (pour les fragments du Louvre).

L’exercice consistant à déchiffrer puis à traduire les textes mena Emmanuel Laroche à s’interroger sur l’histoire et, plus généralement, sur la civilisation de l’Anatolie hittite.
Il examina, par exemple, les personnages historiques d’Ulmi-Teššub et de Šuppiluliuma II, ou encore les questions de la chronologie et du supposé système matriarcal de l’ancienne Anatolie.

Hititbilimci olarak Emmanuel Laroche

Alice Mouton
CNRS Ivry sur Seine - Institut Catholique de Paris

Emmanuel Laroche hiç tartışmasız büyük fransız hititbilimcilerinin ilkidir. Gerçekleştirdiği sayısız katkılarıyla hitibilim dalına kalıcı damgasını vurmuştur. Bu katkıları, araştırmacıların bugün hala daha yararlandıkları çalışma araçları ve daha dar konulara odaklanan incelemeler olarak bellibaşlı iki gruba ayırabiliriz. Emmanuel Laroche çok yönlü bir bilim insanı olmuştur. Bu yönlerini şöyle sıralayabiliriz:

  1. Anadolu dilleri dilbilimcisi;
  2. Çiviyazısı uzmanı ve Hititçe filoloğu;
  3. Anadolu hiyeroglif yazıları uzmanı;
  4. Hitit dönemi Anadolu dinleri tarihçisi.
PANO 2-3
En train de copier l’inscription hiéroglyphique située sous le relief d’Ivriz en 1955
1955’te İvriz kaya anıtının altındaki hiyeroglif yazıtı kopya ederken

Dilbilimci

Emmanuel Laroche her şeyden önce bir dilbilimcidir. Zaten bilim çevrelerinde adının ilk duyulması, Hititçenin Hint-Avrupa dilleri ailesine aidiyeti üzerine İkinci Dünya Savaşı’nın hemen ardından yayımladığı incelemeleriyle olmuştur. Revue Hittite et Asianique’te “Études de vocabulaire” (Sözcük dağarcığı araştırmaları) ve “Notes de linguistique anatolienne” (Anadolu dilbilimi üzerine notlar) başlıklı diziler halinde birçok yazısı yayımlanmıştır.
Bunlarda belli terimleri metindeki yerleri ve etimoloji açısından incelemenin yanı sıra Hititçe grameri üzerine de eğilmiş, böylece Hitit dilinin hem sözlükbiliminin hem de yapıbilgisinin daha iyi kavranmasına katkıda bulunmuştur.

Öte yandan Hitit dönemi Anadolu dillerine duyduğu ilgi, günümüzde araştırmacılar için hala daha referans oluşturan iki lugatçenin ortaya çıkmasına yolaçmıştır. Bunlardan Luvi dili üzerine olan ilki Dictionnaire de la langue louvite (Luvi Dili Sözlüğü), bugün IFÉA adını alan enstitü tarafından 1959’da yayımlanmış; Glossaire de la langue hourrite (Hurri Dili Lugatçesi) başlığını taşıyan ikinci referans çalışması ise, Revue Hittite et Asianique’in 1976 ve 1977 tarihli iki ayrı fasikülünde yayımlandıktan sonra 1980’de tek bir kitapta toplanmıştır.

Emmanuel Laroche yalnızca Hitit dilini incelemekle yetinmemiş, çok geçmeden Hitit dönemi Anadolu’sunun Luvice, Hattice ve Hurrice gibi diğer dillerine de ilgi duymuştur. Hurri dili konusunda, yukarıda sözü edilen lugatçenin yanı sıra, 1950’li yılların başından itibaren çeşitli terimler (bunlar arasında evi belirten terim) ya da dilbilgisi öğeleri üzerine makaleler kaleme almıştır. “Études hourrites” (Hurri İncelemeleri) başlığını taşıyan iki makalesi 1960 ve 1973’te Revue d’Assyriologie’de yayımlanmıştır.
Emmanuel Laroche bu dilin uluslararası çaptaki uzmanlarından biri olarak kabul edilir.

Luvi dili konusunda kaleme aldığı sözlükle yetinmemiş, bu Anadolu kökenli Hint-Avrupa dilini birkaç kez, onun Demir Çağı’ndaki yakın akrabası olan Lykia diliyle karşılaştırmıştır. Bu karşılaştırma çalışmalarları, Bulletin de la Société Linguistique de Paris’de 1960-1973 yılları arasında üç makale halinde yayımlanmıştır. Lykia dili, özellikle Ksanthos’ta günışığına çıkarılan bu dildeki yazılı belgelerin yayınını gerçekleştirmesiyle, Emmanuel Laroche’un sonraki yıllarda üzerine en çok eğildiği konulardan biri olmuştur.

Bu bilim insanının dikkatini çeken Anadolu dilleri ailesinin tümü olmuştur. Kısaca Anadolu dili olarak adlandırdığı, böylelikle de Hititçe, Luvice, Palacanın yanı sıra Lykia, Lydia, Karia ve Pisidia dilleri gibi Anadolu’da M.Ö. I. Binyılda konuşulmuş Hint-Avrupa kökenli dilleri de dahil ettiği bu aile üzerine birçok inceleme gerçekleştirmiştir.
Anadolu dili üzerine bu incelemelerin bir bölümü bugün hala birinci derece önem taşıyan katkılar olarak değerlendirilmektedir. Bulletin de la Société de Linguistique de Paris’de 1962’de yayımlanan ergatif ya da pseudo-ergatif üzerine çalışmaları, 1979 tarihli kolektif bir kitapta yer alan “Anaphore et deixis en anatolien” başlıklı yazısı ya da 1965-1973 arasında Revue Hittite et Asianique’te dört makale olarak yayımlanan “Études de linguistique anatolienne” (Anadolu Dilbilim İncelemeleri) dizisi bunlara örnek olarak verilebilir.

Anadolu dillerine duyduğu bu ilgi onu Hitit dönemi Anadolu’sundaki özel adlar – yer adları ve kişi adları – konusunda da çalışmaya yöneltmiştir. Recueil d’onomastique hittite (Hitit Kişi Adları Derlemesi) 1951’de yayımlanmış, kitabın gözden geçirilmiş ve eklemeler yapılmış yeni baskısı ise Les noms des Hittites (Hititler’in Adları) başlığıyla 1966’da çıkmıştır. Anadolu yer adları konusunda da 1957-1986 arasında yayımlanan altı makalesi vardır.

PANO 2-5
Devant l’inscription lycienne du pilier de Gergis à Xanthos
Ksantos’taki Gergis Anıtı’nda yer alan Lykia dilindeki yazıtın önünde

Çiviyazısı Uzmanı ve Filolog

Anadolu’daki Hitit dönemi dillerini daha iyi anlayabilme kaygısıyla Emmanuel Laroche çiviyazılı Hitit metinlerinin sınıflandırılması ve çevrilmesi işine girişmiş, bunun sonucunda, o dönemde bilinen tüm Hitit metinlerini türlerine göre sınıflandırarak bünyesinde toplayan bir katalog olan değerli çalışması Catalogue des Textes Hittites (Hititçe Metinler Kataloğu) ortaya çıkmıştır. Bu uzun soluklu ve çetin çalışmanın Revue Hittite et Asianique’te 1956’da yayımlanan ilk fasikülünü üç fasikül daha izlemiş, sonunda çalışmanın tümü 1971’de kitap olarak bir araya getirilmiştir. Emmanuel Laroche’un bu tarihten sonra sınıflandırdığı Hititçe metinler de kitaba iki ek olarak yayımlanmıştır.

Günümüzde de geçerliğini koruyan bu kataloğun yanı sıra aralarında büyük kraliçe Puduhepa’nın bir adağını betimleyen belgenin de yer aldığı çeşitli Hititçe metinlerin yayınını da gerçekleştirmiştir. Ayrıca 1960’lı yılların sonunda, uzmanlarca çok değerli sayılan Textes mythologiques hittites en transcription’un (Hititçe Mitolojik Metinler Transkripsiyonu) yayınını gerçekleştirmiştir. Hitit tabletlerinin kopyalarının yer aldığı yayın ciltleri üzerine kaleme aldığı çok sayıda tanıtım ve eleştiri yazısı, Emmanuel Laroche’un dönemin yazıtbilim alanındaki son keşiflerini çok yakından izlediğini ortaya koymaktadır. Bu alandaki tartışma götürmeyen uzmanlığı, Cenevre’de ve Louvre Müzesi’nde korunan Hititçe tablet parçalarının yayını için ona başvurulmasını sağlamıştır. Emmanuel Laroche bu iki grupta yer alan parçaların kopyalarını çok ayrıntılı bir katalogla birlikte 1950’li yılların başında (Cenevre’de korunan parçaları) ve 1980’de (Louvre’daki parçaları) yayımlamıştır.

Metinlerin önce okunmasını, ardından çevrilmesini gerektiren çalışmaları Emmanuel Laroche’u tarihe ve daha genel olarak da Anadolu uygarlığına ilgi duymaya yöneltmiştir. Örneğin Ulmi-Teššub ve II. Šuppiluliuma gibi tarihsel kişilikler üzerine ya da kronoloji konusunda ve Eski Anadolu’da egemen olduğu varsayılan anaerkil düzen üzerine incelemeler gerçekleştirmiştir.

Anadolu Hiyeroglifleri Uzmanı

Hitit dönemi Anadolu’su, Eski Yakındoğu’nun çağdaş ülkelerinden iki farklı yazı sisteminin eşzamanlı olarak kullanılmasıyla ayrılır. Bunlardan biri (çiviyazısı) Suriye-Mezopotamya’dan ithal edilmişken diğeri (hiyeroglif yazısı) olasılıkla yerel kökenlidir. Emmanuel Laroche, çiviyazılı metinler kadar hiyeroglif yazıtlara da ilgi duymuştur. Syria dergisinde 1954 ve 1958’de yayımlanan “Études sur les hiéroglyphes hittites” (Hitit Hiyeroglifleri Üzerine İncelemeler) başlıklı iki yazısı, 1960’ta çıkacak olan Les hiéroglyphes Hittites I (Hitit Hiyeroglifleri I) başlığını taşıyan kitabının habercisi olmuştur. Bu temel çalışmasında Emmanuel Laroche, bilinen tüm biçimleriyle hiyeroglif işaretlerin listesini çıkarmış, bunların her birine, bugün de büyük ölçüde geçerliliğini koruyan sıra numaraları vermiştir. Hiyeroglif işaretlere onun verdiği numaralar günümüz hititbilimcilerinin büyük çoğunluğu tarafından, 1960’tan sonraki buluşların yolaçtığı kimi değişikliklerle kullanılmaktadır. Hiyeroglif yazısı Hititler kadar onların Suriye’deki vasalları tarafından kullanılmış olduğundan, Emmanuel Laroche Meskene/Emar ve Ras Şamra/Ugarit gibi Fransızlar tarafından kazılan Suriye merkezlerinde açığa çıkmış olan hiyeroglif yazıtları da inceleme olanağını bulmuştur.

PANO 2-9
Une page de carnet de voyage : copie d’une inscription de Karatepe
Gezi notlarından bir sayfa: Karatepe’deki bir yazıtın kopyası

Dinler Tarihi Uzmanı

Emmanuel Laroche, École Pratique des Hautes Études’ün din bilimleri bölümünün bir öğretim üyesi olarak, Hitit dönemi Anadolu’sundaki dinler üzerine yapılan tartışmalara önemli katkılarda bulunmuştur. Hitit tanrı adlarını derlemiş, Hititler’deki karaciğer falcılığı uygulamalarını incelemiş, ay tanrıları, tanrı Šarruma, çeşitli dua biçimleri, IV. Tudhaliya’nın din alanındaki reformu (günümüzde tartışmalıdır) ve Hurri tanrıları gibi birçok konu üzerine araştırmalar gerçekleştirmiştir. École Pratique des Hautes Études’de verdiği seminerlerin 1955-1982 arasında düzenli olarak yayımlanmış olan tutanakları, Hititler’in Anadolu’sundaki dinsel inanışlar ve uygulamalar üzerine bulunmaz bir kaynaktır. Anadolu dillerinin tümüne birden belirgin bir ilgi duyması, Anadolu’daki Hitit tanrıları ile klasik dönem Lykia tanrılarını karşılaştırdığı birçok çalışmanın ortaya çıkmasına neden olmuştur.

Sonuç olarak, Emmanuel Laroche’un çalışmalarının, dilbilim ve gramer, filoloji, çiviyazılı ve hiyeroglif metinler, tarih ve uygarlık tarihi, ayrıca coğrafya ve dinler tarihi gibi Hititbilimin belli başlı alanlarını kapsadığı söylenebilir. Günümüz yayınlarında çalışmalarına yapılan sayısız göndermenin de işaret ettiği üzere bu büyük bilim insanı modern hititbilime kalıcı bir damga vurmuştur.

Hititbilimci olarak Emmanuel Laroche - Emmanuel Laroche, l'hittitologue